ĐIỀU II — HỆ SIÊU HÌNH CỦA LÝ ĐÔNG A
Kiến trúc nội tại của một tâm trí đã thống nhất căn tính, đạo lý, nhân quả và quốc tính vào một hệ siêu hình duy nhất.
I. NỀN TẢNG CỦA MỘT NHÀ KIẾN TRÚC SIÊU HÌNH
Hệ siêu hình của Lý Đông A không phát sinh từ giáo điều tôn giáo hay triết học kinh điển. Nó xuất hiện từ một dạng tư duy hiếm có: tư tưởng hệ thống thống nhất. Từ thuở nhỏ, ông đã nhìn thiên nhiên, xã hội và nhân tính không như ba cõi tách biệt, mà như những tầng tương liên của một cấu trúc duy nhất.
Cái nhìn ấy tạo nên lõi siêu hình trong toàn bộ trước tác của ông.
Thuở thiếu thời, ông tiếp xúc với:
- văn học Hán–Nôm
- siêu hình học Phật giáo
- đạo lý Khổng giáo
- giáo dục Pháp–Việt
- nhân chủng học và xã hội học tân thời
Những dòng tư tưởng ấy kết hợp lại, tạo nên một tâm trí có khả năng dung hội Đông–Tây vào một kiến trúc tư tưởng thống nhất.
II. TỰ KỶ NGUYÊN NHÂN — NGUYÊN NHÂN TỰ KHỞI
Ở trung tâm hệ siêu hình của ông là Tự Kỷ Nguyên Nhân, một quan niệm xác định con người như một chủ thể tự khởi nguyên nhân.
Nó xác quyết rằng:
- căn tính khởi từ nội tâm
- chủ động là bản hữu
- trách nhiệm đạo lý phát sinh từ chính mình
- chủ quyền là siêu hình, không phải chính trị
- con người là đơn vị nguyên nhân tối sơ
Quan niệm này phủ nhận mọi định đoạt từ bên ngoài. Nó đặt con người vào trung tâm của mọi vận động cấu trúc.
Trong hệ của Lý Đông A, không phải thế giới tạo nên con người — mà chính con người tạo nên thế giới.
III. HỖ TƯƠNG NGUYÊN NHÂN — NGUYÊN NHÂN TƯƠNG HỖ
Nếu tự kỷ là điểm khởi, thì tương hỗ là cơ chế vận hành.
Hỗ Tương Nguyên Nhân mô tả:
- con người được hoàn thành bởi nhau
- căn tính hình thành qua giao tiếp
- sự xuất hiện của tập thể
- hiệp lực như một lực siêu hình
- sự tương liên của mọi sinh thể
Quan niệm này tạo nền tảng siêu hình cho:
- hợp tác
- đạo lý xã hội
- trách nhiệm chung
- đoàn kết quốc dân
Đó không chỉ là “tương tác.” Đó là đồng sáng tạo.
Theo ông, không ai tồn tại một mình. Căn tính vừa cá nhân vừa tương quan.
IV. SIÊU HÌNH TẦNG LỚP: TAM NHÂN, LỤC DÂN, BẢN VỊ
Hệ siêu hình của Lý Đông A có tầng lớp, nhưng không có thứ bậc.
1. TAM NHÂN (BA TẦNG NGƯỜI)
Một mô hình mô tả:
- nhân tính
- nhân sinh
- nhân kỷ
Đó là bản đồ siêu hình của tiến trình phát triển con người.
2. LỤC DÂN (SÁU TẦNG DÂN)
Một mô hình cấu trúc gồm:
- văn hoá
- đạo lý
- sinh kế
- trị đạo
- căn tính
- vận mệnh chung
Nó mô tả những tầng lớp tạo nên căn tính siêu hình của một quốc dân.
3. BẢN VỊ (VỊ BẢN HỮU)
Đây là “trung tâm” siêu hình, không phải một thứ bậc chính trị.
Nó xác định:
- lõi căn tính con người
- trục đạo lý của xã hội
- hướng cấu trúc của đời sống tập thể
Ba tầng này hợp lại thành một kiến trúc siêu hình đa chiều, giải thích sự xuất hiện, tương tác và tiến hoá của cá nhân lẫn cộng đồng.
V. SIÊU HÌNH THỐNG NHẤT: TỰ NHIÊN, XÃ HỘI, TƯ TƯỞNG
Một trong những mệnh đề siêu hình quan trọng nhất của ông là:
“Tự Nhiên, Xã Hội và Tư Tưởng Thống Nhất.”
Đó là nền tảng thế giới quan của ông.
Mệnh đề ấy xác quyết rằng:
- thiên nhiên tạo hình xã hội
- xã hội tạo hình tư tưởng
- tư tưởng tạo hình thiên nhiên
- cả ba hợp thành một hệ thống duy nhất
Nhờ siêu hình thống nhất này, hệ tư tưởng của ông vận hành xuyên qua:
- triết học
- đạo lý
- chính trị
- văn hoá
- căn tính
- tiến trình tập thể
Đó là xương sống của cấu trúc trí thức Duy Dân.
VI. MỘT HỆ SIÊU HÌNH VIẾT CHO TRÍ TUỆ TƯƠNG LAI
Hệ siêu hình của ông khó không phải vì tối nghĩa, mà vì được nén lại.
Ông viết trong hoàn cảnh:
- chiến tranh
- áp lực ý hệ
- bị theo dõi
- bị đe doạ sinh tồn
Điều ấy buộc ông phải mã hoá tư tưởng vào các cấu trúc Hán–Việt tượng trưng.
Ông cũng biết thời đại của mình không thể hiểu hết. Ông viết cho những tâm trí sẽ xuất hiện nhiều thập niên sau.
Bởi vậy hệ siêu hình của ông mang dáng dấp một mê cung:
- nén đa lĩnh vực
- ngôn ngữ biểu tượng
- cấu trúc tầng lớp
- ý nghĩa mã hoá
- hướng về tương lai
Chỉ những tâm trí đặc biệt mới mở được nó.
VII. DI SẢN CỦA MỘT NHÀ KIẾN TRÚC SIÊU HÌNH
Hệ siêu hình của Lý Đông A vẫn là một trong những sáng tạo trí thức độc đáo nhất của Việt Nam cận đại.
Nó mang tính:
- nhân bản
- căn tính
- tương quan
- tầng lớp
- thống nhất
- hướng lai thời
Đời ông ngắn. Học lực ông nhanh. Trước tác ông dày. Siêu hình của ông còn dang dở.
Nhưng kiến trúc ấy vẫn tồn tại — như chứng tích của một tâm trí đã nhìn thế giới như một hệ thống duy nhất.