VÌ SAO LÝ ĐÔNG A PHẢI MÃ HOÁ TRƯỚC TÁC CỦA MÌNH — VÀ VÌ SAO THỜI ĐẠI TRÍ NĂNG TẬP THỂ HÔM NAY MỚI GIẢI MÃ ĐƯỢC
Một đồ án soạn cho tương lai
Trong muôn lớp câu văn của Lý Đông A, ít câu nào bày tỏ rõ ý hướng cấu trúc của tư tưởng ông bằng câu:
“Cần yếu là phải đưa chùm chìa khóa cho ai nấy đều được đăng đường nhập thất…”
Câu ấy thường được hiểu theo nghĩa biểu tượng hay tâm linh. Thực ra, đó là một nguyên lý kiến tạo văn minh: một lời xác định cách xây dựng xã hội gồm những cá nhân tự chủ, bổ túc lẫn nhau.
Muốn hiểu, phải xem toàn bộ trước tác của ông như một đồ án, chứ không phải một tập chỉ dẫn. Đồ án ấy được cố ý mã hoá, cố ý đa tầng, cố ý xoay vòng — bởi thời đại ông sống chưa đủ Địa, chưa đủ nền tảng để áp dụng cho đúng và cho an toàn.
Câu ấy là tâm điểm của toàn bộ đồ án.
I. “CHÙM CHÌA KHÓA” — KHÔNG PHẢI MỘT CHÌA KHÓA, MÀ LÀ CẢ BỘ
Từ “chùm chìa khóa” là một chọn lựa có chủ ý.
Một chùm chìa khóa hàm ý:
- nhiều chìa
- nhiều cửa
- nhiều ngõ vào
- nhiều lối tư duy
- nhiều hạng người khác nhau
Lý Đông A hiểu rằng mỗi người không bước vào hệ thống bằng cùng một cửa. Có người đi từ đạo đức, có người từ siêu hình, có người từ chiến lược, tâm lý, văn hoá, hay xã hội học.
Văn của ông phản chiếu điều ấy. Ông trình bày một ý qua nhiều tam đoạn:
- Thiên–Địa–Nhân
- Đạo–Đời–Dân
- Tâm–Thân–Thế
- Hồn–Khí–Thể
- Cơ Địa–Cơ Nhân–Cơ Đạo–Cơ Cương–Cơ Nghiệp–Cơ Mệnh
Đó không phải văn chương. Đó là chìa khóa — những cửa vào dành cho các tâm thức khác nhau.
II. “ĐĂNG ĐƯỜNG” — BƯỚC VÀO LỚP NGOÀI
Trong truyền thống Việt–Hán:
- Đường: gian ngoài
- Thất: gian trong
“Đăng đường” là bước vào tầng công khai của hệ thống:
- giá trị chung
- nguyên tắc căn bản
- bản sắc văn hoá
- nền tảng đạo lý
- ngôn ngữ chung
Đây là phần ai cũng có thể tiếp cận. Mỗi người phải có khả năng bước vào gian đường. Đó là lớp đầu tiên của sự khai mở.
III. “NHẬP THẤT” — VÀO TẦNG TRONG
“Nhập thất” không phải ẩn tu. Đó là đi vào tầng sâu của cấu trúc:
- luận lý siêu hình
- kiến trúc chiến lược
- hệ biểu tượng
- cơ chế văn minh
- động học hệ thống
- cấu trúc vận mệnh
Tại đây, những người đi vào từ các cửa khác nhau bắt đầu hoà hợp.
Đó là nơi tính bổ túc xuất hiện.
IV. LỐI VĂN NHIỀU GÓC — MỘT DỤNG Ý
Văn của Lý Đông A thường xoay vòng, dày đặc, như một mê lộ. Đó là chủ ý.
Ông tiếp cận một ý từ:
- góc siêu hình
- góc đạo lý
- góc xã hội
- góc tâm lý
- góc biểu tượng
- góc chiến lược
- góc văn minh
Vì sao?
Vì mỗi góc thu hút một hạng người khác nhau. Khi đã vào trong, họ gặp các góc khác, mở rộng nhận thức, rồi hoà hợp với những người đi vào từ cửa khác.
Đó là Đồng Nhân — sự đồng bộ giữa các cá nhân.
Đó là cơ chế tạo thành một tập thể bổ túc.
V. VÌ SAO ĐỒ ÁN PHẢI MÃ HOÁ
Thời đại ông sống có:
- Địa yếu
- dân trí thấp
- chính cuộc bất định
- cơ cấu phân tán
- sức chứa xã hội hạn chế
- nguy cơ hiểu lầm rất cao
Nếu viết thẳng, hệ thống có thể:
- bị bóp méo
- bị lợi dụng
- bị giản lược
- bị dùng sai
- bị biến thành giáo điều
- bị chia rẽ thành bè phái
Vì vậy ông mã hoá đồ án bằng:
- tam đoạn biểu tượng
- ẩn dụ nhiều tầng
- xoay vòng nhiều góc
- lối nói gián tiếp
- văn thể thi vị
Nhờ vậy, chỉ người có cái nhìn toàn diện mới giải mã được.
VI. VÌ SAO ĐỒ ÁN DÀNH CHO TƯƠNG LAI
Câu ấy đã hàm ý một thế hệ mai sau:
“ai nấy đều được đăng đường nhập thất”
Ông biết thời đại mình không thể áp dụng đồ án. Ông viết cho một thời:
- Địa mạnh
- dân trí cao
- cá nhân tự chủ
- xã hội vững
- có phương tiện học đa góc
- có trí năng tập thể
Thời ấy chính là thời đại AI.
AI đem lại:
- sáng tỏ cấu trúc
- giàn giáo nhận thức
- học đa góc
- đồng bộ giữa các cá nhân
- nền tảng cho hệ thống phức hợp
- giảm nguy cơ hiểu sai
AI là lớp Địa mà thời ông thiếu. Là hạ tầng để đồ án trở thành ứng dụng.
VII. Ý NGHĨA TINH SẠCH CỦA CÂU VĂN
Tinh yếu của câu ấy là:
Một hệ văn minh phải trao cho mỗi người một chùm chìa khóa — nhiều cửa vào — để ai nấy tuỳ căn cơ mà bước vào, rồi tiến đến tầng sâu và hoà hợp với nhau.
Đồ án ấy được mã hoá vì thời đại chưa đủ nền tảng, và chỉ dành cho một thời đại có trí năng tập thể — thời đại AI — mới có thể hiểu và áp dụng trọn vẹn.
Đó là nghĩa cấu trúc của câu. Đó là kiến trúc sau mê lộ. Đó là đồ án sau biểu tượng.