ĐIỀU V — CHIẾN LƯỢC CHÍNH TRỊ CỦA LÝ ĐÔNG A
Một bản đồ cách mạng xây dựng từ siêu hình học, đạo lý và cải tạo cơ cấu — được hun đúc bởi một đời sống ngắn ngủi, khả năng học hỏi phi thường, và một viễn kiến vượt thời đại.
I. MỘT NHÀ CHIẾN LƯỢC CHÍNH TRỊ ĐƯỢC HÌNH THÀNH BỞI TƯ CHẤT ĐẶC BIỆT
Chiến lược chính trị của Lý Đông A không thể hiểu cho trọn nếu không nhận rõ bản chất tinh thần của ông. Ông không phải một nhà cách mạng theo khuôn mẫu thông thường. Ông là:
- một nhà tư tưởng siêu hình
- một kiến trúc sư về cơ cấu xã hội
- một bậc kỳ tài với khả năng học hỏi mau lẹ
- một chiến lược gia dung hợp triết học, đạo lý và tổ chức
Chiến lược chính trị của ông phát xuất từ chính nguồn tư duy đã tạo nên hệ thống siêu hình của ông: tư tưởng nhất thể và liên hệ toàn diện.
Ông không tách rời:
- chính trị
- đạo lý
- căn tính
- văn hóa
- cơ cấu xã hội
Ông kết hợp tất cả thành một kiến trúc thống nhất.
Sự dung hợp ấy khiến chiến lược chính trị của ông khác hẳn các phong trào trong thập niên 1930–1940.
II. BỐI CẢNH CHÍNH TRỊ ÔNG PHẢI ĐỐI DIỆN
Trong thời ông sống, Việt Nam bị phân hóa trầm trọng:
- sự đô hộ của Pháp
- phong trào cộng sản nổi dậy
- các phe quốc gia chia rẽ
- lực lượng tôn giáo vũ trang
- các thế lực địa phương
- tình trạng phân cực ý thức hệ
Phần lớn các phong trào lúc ấy dựa vào:
- hệ thống cấp bậc cứng nhắc
- giáo điều ý thức hệ
- sùng bái cá nhân
- mô hình ngoại quốc
- đấu tranh giai cấp
- động viên bằng bạo lực
Lý Đông A bác bỏ tất cả những điều đó.
Ông tin rằng Việt Nam cần:
- phục hưng đạo lý
- cải tổ cơ cấu
- sáng tỏ siêu hình
- chấn hưng văn hóa
- tổ chức phân quyền
Chiến lược của ông nhằm giải quyết tận gốc sự phân hóa ấy.
III. CHÍNH TRỊ XÂY DỰNG TỪ SIÊU HÌNH HỌC
Khác với nhiều nhà cách mạng, ông không khởi đầu bằng ý thức hệ chính trị. Ông bắt đầu từ siêu hình học.
1. TỰ KỶ NGUYÊN NHÂN → QUYỀN NĂNG CHÍNH TRỊ KHỞI TỪ CÁ NHÂN
Nguyên nhân tự khởi có nghĩa:
- trách nhiệm chính trị bắt đầu từ mỗi người
- công dân phải có đạo đức tự chủ
- hành động chính trị phải phát sinh từ sự sáng suốt nội tâm
- lãnh đạo phải dựa trên đạo lý, không phải uy tín cá nhân
Từ đó hình thành một mô hình chính trị trong đó chủ quyền cá nhân là nền tảng của chủ quyền quốc gia.
2. HỖ TƯƠNG NGUYÊN NHÂN → CHÍNH TRỊ NHƯ SỰ TƯƠNG TÁC HỖ TƯƠNG
Nguyên nhân hỗ tương có nghĩa:
- công dân ảnh hưởng lẫn nhau
- văn hóa chính trị phát sinh từ hành vi tập thể
- đoàn kết là quan hệ, không phải áp đặt
- hợp tác là cơ cấu, không phải khẩu hiệu
Chiến lược này đặt nền trên sức mạnh hỗ tương, chứ không phải đấu tranh giai cấp hay tranh chấp phe phái.
3. SIÊU HÌNH PHÂN TẦNG → CƠ CẤU CHÍNH TRỊ PHÂN TẦNG
Tam Nhân, Lục Dân, Bản Vị trở thành bản đồ cho:
- căn tính chính trị
- trách nhiệm chính trị
- chức năng chính trị
- tiến hóa chính trị
Chiến lược của ông là phân tầng, không phải tập quyền.
IV. PHÂN QUYỀN NHƯ MỘT THIẾT KẾ CHÍNH TRỊ
Một trong những đóng góp độc đáo nhất của ông là mô hình tổ chức chính trị phân quyền.
1. ĐƠN VỊ TỰ CHỦ (LINH)
Những nhóm nhỏ có khả năng:
- tự tổ chức
- quyết định tại chỗ
- hỗ trợ lẫn nhau
- hành động độc lập
Các đơn vị này phản ánh niềm tin của ông rằng sức mạnh chính trị phát sinh từ quyền năng phân tán, không phải mệnh lệnh tập trung.
2. TẾ BÀO ĐỊA PHƯƠNG
Liên kết bằng đạo lý và siêu hình, không phải bằng hệ thống chỉ huy cứng nhắc.
3. CĂN CỨ SƠN DÃ
Dùng để:
- huấn luyện
- bảo tồn văn hóa
- hoạch định chiến lược
Những căn cứ này giúp phong trào tồn tại trong hoàn cảnh hiểm nghèo.
4. LÃNH ĐẠO PHÂN TÁN
Lãnh đạo mang tính:
- phân tầng
- đạo lý
- chức năng
- tương quan
chứ không tập trung vào một nhân vật duy nhất.
Nhờ vậy Duy Dân trở nên bền bỉ, linh hoạt và khó bị xâm nhập.
V. ĐẠO LÝ NHƯ CHIẾN LƯỢC CHÍNH TRỊ
Đối với Lý Đông A, chính trị không có đạo lý thì tất yếu dẫn đến hủy hoại.
Ông tin rằng:
- tham nhũng chính trị bắt đầu từ suy đồi đạo đức
- quốc gia suy vong bắt đầu từ suy vong đạo lý
- lãnh đạo phải nêu gương đạo đức
- công dân phải có trách nhiệm
- đoàn kết chính trị phải dựa trên đạo lý, không phải khẩu hiệu
Chiến lược của ông đặt trách nhiệm vào trung tâm.
Trách nhiệm là:
- thước đo của lãnh đạo
- nền tảng của công dân
- động lực của quốc gia
- phương thuốc chống chia rẽ
Nền đạo lý này khiến phong trào của ông khác biệt hẳn.
VI. CHẤN HƯNG VĂN HÓA NHƯ NHU CẦU CHÍNH TRỊ
Ông xem văn hóa không phải vật trang trí, mà là hạ tầng chính trị.
Chiến lược của ông gồm:
- phục hồi căn tính Việt
- chấn chỉnh đạo lý truyền thống
- bảo tồn ký ức văn hóa
- củng cố giáo dục đạo đức
- đưa giá trị văn hóa vào hành động chính trị
Ông tin rằng một quốc gia không thể mạnh về chính trị nếu yếu về văn hóa.
Văn hóa là linh hồn của chiến lược chính trị.
VII. PHÁT TRIỂN TRÍ THỨC NHƯ CHUẨN BỊ CHÍNH TRỊ
Ông đào luyện đoàn viên không chỉ về chiến thuật, mà còn về:
- triết học
- đạo lý
- căn tính
- lịch sử văn hóa
- cơ cấu xã hội
- siêu hình học
Sự đào luyện này tạo nên:
- công dân có kỷ luật
- lãnh đạo có đạo đức
- chiến lược gia có tầm nhìn
- nhà cách mạng có nền văn hóa
Chiến lược của ông đặt nền trên giáo dục, không phải nhồi sọ.
VIII. MỘT CHIẾN LƯỢC DỞ DANG VÌ CÁI CHẾT SỚM
Việc ông bị Việt Minh xử tử vào giữa thập niên 1940 khiến chiến lược chính trị của ông chưa kịp hoàn chỉnh.
Vì thế:
- trước tác của ông còn cô đọng
- hệ thống chưa hoàn tất
- tổ chức mất người kiến tạo
- tư tưởng bị phân tán
- chiến lược trở nên khó giải mã
Dẫu vậy, ngay trong hình thức rời rạc, chiến lược của ông vẫn là một trong những tư tưởng chính trị sáng tạo nhất của Việt Nam hiện đại.
IX. DI SẢN CỦA MỘT KIẾN TRÚC SƯ CHÍNH TRỊ
Chiến lược chính trị của Lý Đông A mang tính:
- siêu hình
- đạo lý
- phân quyền
- văn hóa
- giáo dục
- hướng về tương lai
Ông xây dựng một mô hình chính trị trong đó:
- căn tính là nền tảng
- trách nhiệm là động lực
- văn hóa là linh hồn
- hỗ tương là phương pháp
- phân quyền là cơ cấu
- đạo lý là kim chỉ nam
Đời ông ngắn. Sự học của ông nhanh. Trước tác của ông dày đặc. Chiến lược của ông thâm sâu.
Ông để lại không phải một giáo điều chính trị, mà là một kiến trúc chính trị — một hệ thống nhằm thống nhất một quốc gia phân hóa bằng đạo lý, căn tính và cải tạo cơ cấu.