NGHỊCH LÝ IRAN: CÁCH MỘT “XUNG ĐỘT ĐƯỢC ĐIỀU HÒA” TÁI KIẾN TẠO THẾ LỰC TOÀN CẦU

Trong nhiều thập niên, Iran đứng tại ngã tư của năng lượng thế giới, ý thức hệ và cuộc tranh đua giữa các cường quốc. Tuy nhiên, điểm nổi bật nhất trong cuộc đối đầu Hoa Kỳ – Iran không phải là mức độ kịch liệt của xung đột, mà chính là sự không hoàn tất của nó. Hoa Kỳ nắm ưu thế quân sự áp đảo, nhưng chưa bao giờ chọn kết thúc dứt điểm. Trái lại, Washington duy trì một mức độ bất ổn được tính toán quanh Iran: không để sụp đổ, nhưng cũng không cho phục hồi hoàn toàn.

Điều này không phải ngẫu nhiên. Nó mang tính cơ cấu.

Một tình trạng “hỗn loạn được quản trị” tại Iran làm biến đổi môi trường chiến lược của mọi cường quốc: Hoa Kỳ, Trung Cộng, Liên Hiệp Âu Châu, Nga, Ấn Độ, Do Thái và Ả Rập Xê Út. Mỗi quốc gia chịu những hệ quả khác nhau — có điều bất lợi, có điều lại sinh lợi.

Bài khảo luận này trình bày cấu trúc sâu xa của hệ thống ấy và kết luận ai là kẻ hưởng lợi sau cùng.

1. Chiến lược của Hoa Kỳ: Iran như một điểm nghẽn năng lượng

Hoa Kỳ không cần đánh bại Iran. Điều cần thiết chỉ là Iran phải:

• quá bất ổn để xuất cảng dầu một cách ổn định
• quá khó lường để Trung Cộng dựa vào
• quá nguy hiểm để Âu Châu tin cậy
• quá phân hóa để có thể thương thuyết từ thế mạnh

Điều đó tạo ra một van áp lực thường trực trong hệ thống năng lượng toàn cầu.

Vì sao Hoa Kỳ chuộng bất ổn hơn là chiến thắng hoàn toàn

Một chiến thắng dứt khoát sẽ đòi hỏi:

• thay đổi chế độ
• chiếm đóng
• tái thiết
• ổn định lâu dài
• ngăn Trung Cộng nhảy vào các dự án tái thiết

Đó là một cam kết trị giá hàng ngàn tỷ Mỹ kim.

Trái lại, một xung đột được kiểm soát:

• giữ thị trường dầu ở trạng thái biến động
• buộc Trung Cộng phải đa dạng hóa nguồn năng lượng
• tăng sự lệ thuộc của Âu Châu vào khí đốt hóa lỏng của Hoa Kỳ
• củng cố ưu thế hải quân Hoa Kỳ tại vùng Vịnh
• ngăn Iran trở thành vệ tinh của Trung Cộng

Vì vậy, Iran trở thành điểm nghẽn chiến lược — không phải chiến trường để thắng, mà là đòn bẩy để duy trì.

2. Thế tiến thoái lưỡng nan của Trung Cộng: Tìm đường thoát hiểm

Sự trỗi dậy của Trung Cộng tùy thuộc vào:

• dầu rẻ
• tuyến hàng hải ổn định
• các đối tác Trung Đông vững chắc

Iran là một trong những nguồn cung linh hoạt nhất cho Trung Cộng, nhất là dưới chế độ cấm vận. Nhưng bất ổn tại Iran buộc Bắc Kinh phải tìm lối khác.

Chiến lược thoát vòng Trung Đông

Trung Cộng đang tìm cách giảm lệ thuộc vào Trung Đông qua:

• l Nga: đường ống, dầu giảm giá, các hành lang năng lượng
• l Bắc Cực: tuyến hàng hải Bắc Cực
• l Trung Á: các tuyến bộ thuộc sáng kiến Vành Đai – Con Đường

Những lựa chọn này đắt đỏ, mong manh về chính trị và chậm hơn đường biển từ vùng Vịnh. Mỗi năm Iran còn bất ổn, an ninh năng lượng dài hạn của Trung Cộng càng thêm phức tạp.

3. Cái bẫy của Âu Châu: Lệ thuộc năng lượng và tê liệt chiến lược

Âu Châu là khối nhập cảng dầu Trung Đông lớn nhất thế giới. Khi Iran bất ổn:

• giá dầu tăng
• lạm phát bùng lên
• sản xuất công nghiệp chậm lại
• chính trường phân hóa
• các phong trào cực hữu mạnh thêm
• Âu Châu càng lệ thuộc vào khí đốt và bảo đảm an ninh của Hoa Kỳ

Âu Châu không thể liên kết kinh tế với Trung Cộng khi mạch năng lượng của mình bất ổn. Do đó, hỗn loạn tại Iran gián tiếp khóa Âu Châu vào quỹ đạo Hoa Kỳ.

4. Lợi tức của Nga: Giá dầu cao và thế lực gia tăng

Nga hưởng lợi từ bất ổn tại Iran theo hai cách:

Giá dầu tăng cao

Mỗi lần vùng Vịnh bị xáo trộn, giá dầu toàn cầu tăng. Nga, một nước xuất cảng lớn, thu lợi trực tiếp.

Trung Cộng lệ thuộc nhiều hơn

Khi Iran trở nên bất tín, Trung Cộng quay sang Nga để mua năng lượng. Điều này tăng thế lực của Moscow đối với Bắc Kinh.

Nga hưởng lợi mà không cần nổ một phát súng.

5. Lợi thế âm thầm của Ấn Độ: Một đối thủ suy yếu

Ấn Độ và Iran từng cạnh tranh ảnh hưởng tại:

• Afghanistan
• Trung Á
• các tuyến hàng hải Ấn Độ Dương

Một Iran suy yếu đem lại cho Ấn Độ:

• thêm tự do tại biển Ả Rập
• ít cạnh tranh tại Trung Á
• dễ tiếp cận hơn với các quốc gia vùng Vịnh
• giảm ảnh hưởng của Iran lên Pakistan

Ấn Độ hưởng lợi trong im lặng, không cần can dự công khai.

6. Do Thái: Tự do chiến lược trước một đối thủ suy yếu

Iran là đối thủ kiên trì nhất của Do Thái trong khu vực. Bất ổn tại Iran đem lại cho Do Thái:

• giảm hỗ trợ cho Hezbollah và Hamas
• suy yếu khả năng quân sự của Iran
• giảm tài trợ cho các lực lượng ủy nhiệm
• thêm tự do hành động tại Syria và Liban

Do Thái không cần Iran sụp đổ — chỉ cần Iran đủ yếu để không thể phóng chiếu quyền lực.

7. Sự vươn lên của Ả Rập Xê Út: Trở thành quốc gia không thể thay thế

Khi Iran suy yếu, Ả Rập Xê Út trở thành:

• trụ cột ổn định dầu vùng Vịnh
• đối trọng Ả Rập chính yếu với Iran
• đối tác thiết yếu của thị trường năng lượng toàn cầu
• đồng minh chủ chốt của Hoa Kỳ tại Trung Đông
• đối tác bắt buộc của Trung Cộng trong nhu cầu năng lượng

Giá trị địa chiến lược của Ả Rập Xê Út tăng theo từng năm Iran còn bất ổn.

Kết luận: Ai hưởng lợi nhiều nhất?

1. Hoa Kỳ

Hoa Kỳ hưởng lợi lớn nhất từ một xung đột được điều hòa:

• bất an năng lượng của Trung Cộng
• sự lệ thuộc của Âu Châu
• kiềm chế Nga qua bất ổn có kiểm soát
• bảo vệ Do Thái
• củng cố liên minh với Ả Rập Xê Út
• duy trì ưu thế hải quân tại vùng Vịnh

Iran trở thành điểm áp lực chiến lược giúp Hoa Kỳ tăng thế lực toàn cầu.

2. Nga

Giá dầu cao và sự lệ thuộc của Trung Cộng đem lại lợi ích thứ cấp cho Nga.

3. Ả Rập Xê Út

Iran suy yếu làm tăng vai trò khu vực và quốc tế của Riyadh.

4. Do Thái

Một Iran yếu giảm đe dọa và mở rộng không gian hành động.

5. Ấn Độ

Ấn Độ âm thầm mở rộng ảnh hưởng trong khu vực.

Ai thiệt hại?

Trung Cộng và Liên Hiệp Âu Châu — cả hai đều chịu bất an năng lượng và lệ thuộc chiến lược.

Kết luận sau cùng

Xung đột Iran không thực sự nói về Iran. Nó là một công cụ cơ cấu tái định hình cán cân quyền lực toàn cầu.

Hoa Kỳ không cần chiến thắng. Hoa Kỳ cần duy trì — một mức bất ổn được điều chỉnh để khiến các đối thủ luôn chao đảo.

Iran không phải chiến trường. Iran là đòn bẩy địa chiến lược.

← Trở Về Chủ Đề BÀI VIẾT