Tham vọng của DCSVN đang vươn cao. Nhưng những yếu điểm cơ cấu vẫn còn nguyên.

Việt Nam đang bước vào một giai đoạn mới của tham vọng quốc gia. Những cải tổ về thuế vụ, luật đầu tư, hợp tác về trí tuệ nhân tạo, chất bán dẫn, phát triển hạ tầng và chuẩn bị cho APEC 2027 đều cho thấy một xứ sở đang cố định hình lại căn cước kinh tế của mình.

Nhưng đằng sau các bản tin là một sự thật khó chối bỏ:

Tham vọng của DCSVN là có thật — nhưng những yếu điểm cơ cấu cũng hiện hữu khắp nơi. Xứ sở có thể thành công trong một vài lãnh vực, nhưng không thể đồng loạt trong tất cả. Và nan đề lớn nhất là: Việt Nam muốn thu hút nhân tài quốc tế, nhưng lại không mở rộng không gian sáng tạo và tự do mà nhân tài cần.

Chính sự căng thẳng này sẽ định hình thập niên tới của Việt Nam.

Tham vọng đang lên cao

DCSVN không còn muốn đứng yên trong vai trò một quốc gia chuyên về sản xuất. Chính quyền đang hướng tới:

• kỹ nghệ cao
• trí tuệ nhân tạo và chất bán dẫn
• dịch vụ tài chánh
• thu hút nhân tài toàn cầu
• hạ tầng giá trị cao
• hội nhập quốc tế sâu rộng

Việc Qualcomm dự liệu đặt trung tâm R&D AI lớn thứ ba tại Việt Nam không phải chuyện tượng trưng. Việc Samsung vượt 500 tỉ đô-la kim ngạch xuất cảng không phải chuyện ngẫu nhiên. Những cải tổ về thuế và luật đầu tư không phải chuyện hình thức.

DCSVN đang cố dựng một hệ thống kinh tế mới — một hệ thống cạnh tranh bằng khả năng, chứ không chỉ bằng giá rẻ.

Nhưng tham vọng không tự tạo ra năng lực.

Những yếu điểm cơ cấu không biến mất

1. Nan đề nhân tài: muốn thu hút nhưng không mở cửa

Việt Nam mong có:

• nhà nghiên cứu AI
• kỹ sư chất bán dẫn
• người sáng lập doanh nghiệp công nghệ
• chuyên viên tài chánh quốc tế
• giới sáng tạo

Nhưng nhân tài toàn cầu không chỉ di chuyển vì lương bổng hay ưu đãi thuế vụ. Họ tìm đến nơi có:

• tự do tư tưởng
• tự do sáng tạo
• độc lập học thuật
• luật lệ minh bạch
• môi trường pháp lý ổn định
• quyền tự do biểu đạt
• khả năng xây dựng mà không sợ sự can thiệp bất ngờ

DCSVN vẫn còn hạn chế trong:

• báo chí
• diễn đàn công cộng
• nghiên cứu học thuật
• sinh hoạt văn hoá
• xã hội dân sự
• biểu đạt chính trị

Điều này tạo ra một mâu thuẫn căn bản:

DCSVN muốn kết quả của sự cởi mở, nhưng không muốn những điều kiện của sự cởi mở.

Không thể xây dựng một môi trường sáng tạo tầm quốc tế trong khi hạn chế chính những tự do tạo ra sáng tạo.

Đây là rào cản cơ cấu lớn nhất.

2. Tham vọng kỹ nghệ cao và khoảng cách năng lực

DCSVN muốn bước vào:

• AI
• thiết kế chất bán dẫn
• nghiên cứu tân tiến
• điện toán thế hệ mới

Nhưng xứ sở vẫn thiếu:

• nhân lực kỹ thuật cao cấp
• viện nghiên cứu tầm vóc
• sự liên kết mạnh giữa đại học và kỹ nghệ
• chuyên gia bán dẫn thượng thặng
• bảo hộ sở hữu trí tuệ vững chắc
• văn hoá đầu tư nghiên cứu dài hạn

Qualcomm và Samsung có thể xây trung tâm R&D. Nhưng DCSVN chưa thể tự sản sinh ra nhân lực mà các trung tâm ấy cần.

Chiếu khán nhân tài là cần thiết — nhưng chưa đủ.

3. Tham vọng tài chánh và thực tế pháp lý

Dự án Trung tâm Tài chánh Quốc tế Việt Nam (Sài Gòn – Đà Nẵng) rất táo bạo. Nhưng một trung tâm tài chánh đòi hỏi:

• pháp quyền
• lưu thông vốn
• toà án độc lập
• luật lệ ổn định
• rủi ro chính trị thấp
• lòng tin của giới đầu tư quốc tế

DCSVN chưa hội đủ những điều kiện ấy.

Tham vọng thì có. Nền tảng thì chưa.

4. Hạ tầng phát triển và rủi ro thi công

DCSVN đang xây dựng:

• metro
• phi trường
• xa lộ
• trung tâm vận tải
• đô thị mới

Nhưng vẫn gặp:

• trì hoãn
• đội vốn
• khó khăn giải toả mặt bằng
• kế hoạch phân mảnh
• nhà thầu không đồng đều
• thủ tục địa phương phức tạp

Hạ tầng đang tiến bộ, nhưng việc thi hành vẫn không đồng nhất.

5. Mục tiêu sáng tạo và tính bảo thủ văn hoá

Sáng tạo đòi hỏi:

• đặt lại vấn đề
• thách thức khuôn mẫu
• thử nghiệm
• chấp nhận thất bại
• tranh luận
• vượt khỏi giới hạn

Nhưng văn hoá tổ chức tại Việt Nam — trong học đường, xã hội và hành chánh — vẫn:

• trọng thứ bậc
• ngại rủi ro
• chuộng khuôn phép
• đề cao ổn định

Điều này làm chậm lại chính sự sáng tạo mà DCSVN muốn thúc đẩy.

DCSVN có thể thành công — nhưng không thể đồng loạt

Việt Nam có khả năng thành công trong:

• nâng cấp sản xuất
• mở rộng chuỗi cung ứng
• hợp tác R&D chọn lọc
• thu hút một số loại vốn quốc tế
• xây dựng hạ tầng lớn
• cải thiện hành chánh

Nhưng sẽ gặp khó khăn trong:

• thu hút nhân tài sáng tạo và nghiên cứu tầm quốc tế
• xây dựng văn hoá sáng tạo thật sự
• lập trung tâm tài chánh có uy tín
• cạnh tranh với Singapore, Nam Hàn, Đài Loan về nhân lực cao cấp
• bảo vệ tự do học thuật và sở hữu trí tuệ
• phát triển đại học tầm quốc tế
• mở rộng không gian sáng tạo phi tập trung

Xứ sở đang tiến lên — nhưng tiến với nhiều mâu thuẫn.

Thực tế cốt lõi: tham vọng không đồng bộ với điều kiện

DCSVN muốn bước vào một tương lai đòi hỏi:

• cởi mở
• lòng tin
• minh bạch
• sáng tạo
• định chế độc lập
• quản trị tầm quốc tế

Nhưng vẫn duy trì:

• kiểm soát chính trị chặt chẽ
• hạn chế biểu đạt
• văn hoá bảo thủ
• quyết định tập trung
• bộ máy hành chánh thận trọng

Sự lệch pha này chính là thách thức lớn nhất của công cuộc hiện đại hoá.

Thập niên tới sẽ xoay quanh một câu hỏi duy nhất

DCSVN có thể điều chỉnh điều kiện cơ cấu để phù hợp với tham vọng hay không?

Nếu có, Việt Nam sẽ trở thành một cường quốc khu vực. Nếu không, Việt Nam sẽ tiến lên — nhưng dừng lại dưới mức tiềm năng.

Tham vọng thì rõ. Yếu điểm thì rõ. Nan đề thì không thể tránh.